“In de Centrale gevangenis van Leuven is alles altijd plat.” Zo verwoordde een van de gedetineerden het tijdens het participatietraject van het Europese JUSTNature-project.

Op basis van hun input kreeg een verharde koer een volledige groene make-over. Er kwamen kleine wadi’s, bloemen en planten met uitgesproken kleuren en geuren. Eenvoudige ingrepen, maar met grote betekenis voor wie er dagelijks verblijft.

Zonder de extra ruimte die JUSTNature bood voor participatie, hadden we wellicht nooit zo scherp in beeld gekregen waar de grootste nood lag. De gesuggereerde zwemvijver bleek dan weer minder haalbaar.

Bijna alle werken werden door de gedetineerden zelf uitgevoerd: grond spreiden, bloembedden aanleggen, bomen planten. Alleen het uitbreken van de betonlaag gebeurde extern. Met een beperkt budget van zo'n 15.000 euro kreeg de plek daarmee een volledig nieuwe invulling.

Vandaag is de toegang tot de tuin door personeelstekort en overbevolking helaas beperkt. Toch blijft het zicht op groen belangrijk. Zeker waar bewegingsruimte schaars is, maakt natuur een wereld van verschil voor het mentaal welzijn. Gedetineerden geven ook zelf aan dat er gemiddeld minder onderlinge ruzies uitbreken in een groene, open ruimte dan in nauwe, dichtbevolkte binnenruimtes.

Groen als hefboom voor welzijn

Het Europese JUSTNature-project zette van 2022 tot eind februari 2026 in op vergroening en ontharding daar waar de impact het grootst is. Zoals in sterk verharde, stedelijke omgevingen, waar veel mensen wonen, werken of verblijven. Want iedereen heeft recht op groen.

In Leuven kon de stadsadministratie dankzij dit project twee heel verschillende plekken aanpakken: een betonnen koer van de gevangenis en de C. Meunierstraat.

Van rioleringswerken naar klimaatstraat

In de Constantin Meunierstraat was de aanleiding praktisch: de riolering moest vernieuwd worden. Stad Leuven greep die opportuniteit aan om breder te kijken. Kon deze straat ook een toekomstbestendige klimaatstraat worden, waar regenwater ter plaatse insijpelt, met meer groen, minder verharding, toekomstbomen die voldoende ruimte krijgen om te groeien, ruimte voor bewoners, eenrichtingsverkeer en mogelijk een warmtenet?

Via het participatietraject – ‘Atelier Meunier’ gedoopt – dachten plaatselijke bewoners actief mee na over het ontwerp.  Als bewoner weet je immers het best hoe een straat echt gebruikt wordt. De stad werkte een proefopstelling uit, rekening houdend met de input van de bewoners, met een andere straatindeling waarin meer ruimte is voor groen, voetgangers en ontmoeting. Telramen maten de invloed van het eenrichtingsverkeer op de omliggende straten, en de bewoners deelden de impact op hun omgeving via bevragingen.

“Ik vond het fijn dat we als bewoners op een gemoedelijke manier betrokken werden. Door gewoon aan te bellen en met mensen te praten, ontdek je als ontwerper dingen die je anders nooit ziet. Waarom willen mensen net daar een bank? Omdat daar de avondzon zit. Waarom moet die bank een leuning hebben? Opdat oudere bewoners gemakkelijker rechtkomen. Dat lijken kleine details, maar voor bewoners maken ze een groot verschil. Voor mij is dit project een succes. Het heeft mensen dichter bij elkaar gebracht en onze straat echt in beweging gezet.” Hilde Mommaerts, Bewoner van de C. Meunierstraat

Vandaag kan je in de straat een proefopstelling bekijken met  lage en hoge struiken en nieuwe bomen. Over enkele weken valt de beslissing of er een warmtenet komt. Als dat zo is, wordt  dit mogelijk meegenomen in de finale heraanleg van de straat.

“Ik ben uit nieuwsgierigheid naar alle Atelier Meunier-bijeenkomsten gegaan, want ik woon pal in de proefopstelling. Je merkt wel dat er geluisterd is. Over parking zijn er dingen aangepast, dat was voor veel bewoners belangrijk. Niet alles is perfect en sommige veranderingen vragen wat aanpassing, maar het ziet er mooier uit en ik ben benieuwd naar het definitieve plan.” Elisabeth Wouters, Bewoner van de C. Meunierstraat

Wat betekent dat concreet?

Vergroening is niet alleen mooi om naar te kijken. Met de Leuven 2030 Impactschatter brachten we ook de maatschappelijke baten in kaart.

De extra bomen en struiken zullen volgens deze tool na de definitieve heraanleg jaarlijks meer dan 5 kilogram fijnstof uit de lucht halen. Dat betekent niet dat de planten de 5 kg fijnstofuitstoot letterlijk gaat ‘neutraliseren’, maar wel dat de aanplanting een vergelijkbare bijdrage levert aan schonere lucht in de straat.

Daarnaast betekent de ontharding een gezondheidswinst van 0,08 DALY (Disability-Adjusted Life Year) per jaar. Dat is een moeilijk concept, maar betekent eigenlijk dat we dankzij de verbeterde leefomstandigheden in deze straat bijna een maand gezond leven per jaar winnen, verdeeld over alle omwonenden.

Ook tijdens hittegolven maakt het verschil. De Impactschatter berekende dat het er gemiddeld bijna 0,7 °C koeler wordt dan toen de straat volledig verhard was.

In de eerdere modellering die in het kader van het JUSTNature project werd gemaakt, zouden de bomen tot 2 °C verkoeling brengen op warme zomerdagen. Met behulp van weersensoren, die nog steeds in de straat aanwezig zijn, zullen we in de toekomst kunnen nagaan wat de werkelijke invloed van het groen is en dit vergelijken met de modellen.

Leren door te experimenteren

Midden februari sloten we het JUSTNature-project samen met onze Europese partners af in Leuven. Zo werd onder andere in Chania in Griekenland een overdekte parking volledig uitgerust met groengevels met jasmijn, en kreeg het Italiaanse dorp Merano er een publiek stadspark bij. Steeds met participatie en input van de omwonenden. Naar de toekomst toe, wordt bekeken welke elementen behouden worden in toekomstige ontwerpen.

“Projecten met Europese financiering laten toe om tijd en middelen vrij te maken om te experimenteren. Dat is in de dagelijkse werking niet altijd evident. Niet voor elke straat in Leuven kunnen we een proefopstelling bouwen of zo’n uitgebreid participatietraject volgen als voor de Constantin Meunierstraat, en dat hoeft ook niet. Natuurgebaseerde oplossingen evolueren trouwens heel snel. Wat werkt en haalbaar is, nemen we mee in onze ontwerpen. Zo blijven we onze blauwdruk voor Leuvense straten verbeteren.” Lise Neirinckx, ontwerper publieke ruimte bij Stad Leuven

Geen eindpunt, wel een volgende stap

Voor JUSTNature is dit het einde. Voor Leuven niet. Met of zonder warmtenet zetten we met de heraanleg van de Constantin Meunierstraat een volgende stap richting een klimaatneutrale straat. Wat we hier leren, draagt ook bij aan toekomstige heraanlegprojecten in de stad. Zo bouwen we samen verder aan een Leuven dat sterker, gezonder en klaar voor de toekomst is. Waar groen geen extraatje is, maar een vanzelfsprekend onderdeel van welzijn en leefkwaliteit.