De recente hittegolf was meer dan een reeks warme dagen. Ze werd een stresstest voor de zorg, voor onze stad, haar inwoners, en een graadmeter voor hoe goed we voorbereid zijn op een veranderend klimaat. Niet iedereen betaalde bovendien dezelfde prijs: mensen in kwetsbare situaties hebben veel minder toegang tot airco’s, tuinen en water om af te koelen. Nu extreme temperaturen steeds vaker voorkomen, worden meer groen, bomen, schaduw en open water essentieel voor een gezonde en leefbare stad.

"Normaal hebben we op een typische zomerdag een vijftigtal patiënten tegelijk op spoed", vertelt hoofdverpleegkundige bij UZ Leuven Filip Camps. "Tijdens de hittegolf zaten we aan tachtig tot negentig patiënten." Volgens cijfers van UZ Leuven steeg ook de instroom op de spoeddienst tijdens de hitteperiode met ongeveer 15 procent. In één dag werden er in de regio bovendien 9 overlijdens vastgesteld door de regionale MUG-teams (Leuven, Tienen, Diest), thuis of bij aankomst. Dat is significant meer dan we normaal gewoon zijn, namelijk ongeveer één per dag. "Je kunt natuurlijk niet elk overlijden rechtstreeks aan de hitte toeschrijven. Maar zo'n verschil doet je wel beseffen hoe groot de impact van een hittegolf kan zijn."

Zeker voor wie al weinig fysieke reserve heeft, kan zo'n extra hittebelasting levensbedreigend zijn. Voor Camps deed de situatie op dat vlak denken aan de coronaperiode. “Ook nu waren het meestal geen jonge mensen, zoals festivalgangers, die onze spoeddienst vulden, maar kwetsbare mensen, zoals hoogbejaarden en patiënten met onderliggende aandoeningen", vertelt hij. Ook mensen die psychiatrische medicatie innemen, lopen een verhoogd risico op oververhitting doordat ze moeilijker zweten.

Volgens de spoedverpleegkundige is ook het advies om extra water te drinken niet altijd vanzelfsprekend. "Voor mensen met ernstige nierproblemen kan dat de situatie net verergeren. Zij hebben dan echt medische opvolging nodig."

Ijsbaden op de spoeddienst

In ernstige gevallen van hyperthermie grepen artsen naar een behandeling die op Vlaamse spoeddiensten nog zelden nodig was: een ijsbad. Daarmee wordt hun lichaamstemperatuur zo snel mogelijk teruggebracht tot 39°C. “We zagen mensen met een kerntemperatuur boven de 43°C. Dan beginnen hersenen, lever en andere organen beschadigd te raken. Vanaf dat moment telt elke minuut", waarschuwt Camps.

"Op drie dagen tijd hebben we zo ongeveer dertig ijsbaden gegeven", deelt de spoedcoördinator. "In mijn 26-jarige loopbaan als verpleegkundige heb ik dat nog nooit meegemaakt. Zelfs vanuit ons directieniveau en van hulpverleners elders in het ziekenhuis kwam het aanbod om mee te helpen.”

Hitte laat zich niet vangen in één warme dag

De hittegolf van eind juni toont bovendien hoe misleidend hitte kan zijn. Wie meerdere dagen slecht slaapt, te weinig drinkt of al een zwakke gezondheid heeft, raakt geleidelijk uitgeput. "Veel mensen gaan ervan uit dat het ergste voorbij is zodra de temperatuur daalt, maar hitte werkt cumulatief", verduidelijkt Camps. De impact bouwt zich dag na dag op. “Op maandag, toen de temperatuur al was gezakt, zagen we nog altijd veel patiënten.”

Ook de interne ‘heatmap’ van UZ Leuven, waarop het ziekenhuis de bezetting uur per uur opvolgt, liet zien hoe de belasting bleef aanhouden. "Op een gewone dag kleurt de kaart enkele uren rood, waarna de piek op de spoeddienst weer afneemt", legt Camps uit. "Tijdens de hittegolf bleef die rode zone tot en met dinsdag bijna onafgebroken zichtbaar.”

Overziekte naast oversterfte

Die aanhoudende druk illustreert volgens Filip Camps waarom we niet alleen over oversterfte mogen spreken. "Minstens even belangrijk is de overziekte." Daarmee bedoelt hij de tientallen mensen die niet overlijden, maar wel ernstig ziek worden en daardoor een enorme druk leggen op de ziekenhuizen. "Op de spoeddienst en bij de ambulancediensten vertaalde zich dat in langere wachttijden, het uitstellen van niet-dringende operaties, een snellere doorstroom naar de gewone ziekenhuisafdelingen en steeds minder marge om onverwachte situaties op te vangen. Daardoor stijgt mogelijk ook het risico op verkeerde inschattingen, omdat artsen hun aandacht over meer patiënten moeten verdelen."

Volgens Camps zal de gezondheidszorg zich daar structureel op moeten voorbereiden als ze de patiëntveiligheid wil blijven garanderen. "We waren wel gewaarschuwd, maar zulke aantallen hadden mijn collega’s en ik niet zien aankomen. Op korte termijn werken we nu aan een draaiboek voor hitte-escalaties, zodat we de volgende keer nog beter voorbereid zijn."

Onderzoek van VITO, de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek, wijst erop dat tijdens hittegolven de druk op de spoeddiensten de komende decennia verder zal toenemen. Op basis van ziekenhuisgegevens schatten onderzoekers dat hitte tijdens een gemiddelde Vlaamse zomer vandaag al goed is voor zo'n 2.390 extra spoedopnames. Tegen 2050 kan dat aantal oplopen tot bijna 4.800 als de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen niet sterker daalt dan de huidige verwachtingen. Wordt ook de vergrijzing meegerekend, dan stijgt het aantal hittegerelateerde spoedopnames per zomer zelfs tot ongeveer 5.800. In datzelfde scenario zou ook het aantal ambulante contacten met de spoeddiensten meer dan verdubbelen.

Meer dan een paar graden verschil

Die voorspellingen sluiten aan bij analyses van internationale klimaatwetenschappers. Volgens hen zou de recente West-Europese hittegolf zonder de door de mens veroorzaakte klimaatopwarming ongeveer 3,5 graden koeler zijn geweest. “Voor het menselijk lichaam maken die paar graden een wereld van verschil”, vergelijkt de spoedexpert. “Zeker wanneer ook de nachten warm blijven, neemt het risico op levensbedreigende hitte sterk toe.”

Maar hitte treft niet iedereen even hard. Waarom wordt dezelfde hittegolf voor de ene Leuvenaar een ongemakkelijke week, terwijl ze voor de andere uitmondt in een medische noodsituatie? Het antwoord ligt niet alleen bij leeftijd of gezondheid, maar ook bij de woning, de buurt en de sociale omstandigheden. Die factoren vallen bovendien vaak samen. "Kwetsbare mensen kunnen veel moeilijker aan de hitte ontsnappen. Het is geen toeval dat we veel meer mensen uit woontorens hebben gehaald dan uit villawijken in Heverlee.”

Een toevluchtsoord tijdens de hitte

Die ongelijkheid ziet ook Freya Boelaert, algemeen coördinator van De RuimteVaart, een Leuvense organisatie met een brede werking rond armoede en uitsluiting. Tijdens de hittegolf groeide het buurtcentrum voor kwetsbare inwoners uit tot een toevluchtsoord voor mensen die thuis geen verkoeling meer vonden.

"We zagen veel vermoeide mensen", vertelt Boelaert. "Ze hadden dagenlang slecht geslapen omdat hun woning nauwelijks nog afkoelde." Vooral wie in een appartement woont, op een hogere verdieping of vlak onder het dak, had het zwaar. "Veel mensen proberen zich bij zo’n extreme temperaturen te behelpen met ventilatoren of mobiele airco's, maar die bieden niet altijd voldoende verkoeling. Bij mobiele airco's moet de afvoerslang bovendien door een open raam naar buiten, waardoor er opnieuw warme lucht binnenkomt." Samen met haar team ‘Energiesnoeiers’ onderzoekt De RuimteVaart nu hoe het kwetsbare Leuvenaars volgende zomer kan ondersteunen met eenvoudige en betaalbare zonwering.

Hoe belangrijk het is dat mensen een plek hebben waar anderen een oogje in het zeil houden, bleek toen een bezoeker zich plots onwel voelde. “Onze medewerkers vertrouwden het niet en belden een ambulance. Achteraf bleek dat hij een hitteslag had. Als hij alleen thuis was gebleven, had het misschien veel slechter afgelopen."

Preventie wordt belangrijker dan ooit

Ook voor Jules Vertriest, 's werelds eerste klimaatarts en inmiddels bijna twee jaar werkzaam bij het Departement Zorg, kwam de recente hittegolf niet als een verrassing. Zijn opdracht is om de gezondheidszorg beter voor te bereiden op een veranderend klimaat door wetenschappelijke inzichten te vertalen naar beleid.

"Als ik vandaag één gevolg van de klimaatverandering zou moeten noemen dat de grootste impact heeft op onze gezondheid, dan is het hitte. Kijk maar naar de mortaliteitsmonitoring van Sciensano: van 28 juni tot 1 juli was er een opmerkelijke oversterfte van bijna 40 procent2 in ons land, zonder dat daar een andere duidelijke verklaring voor was dan de hitte.”

Bij een structurele gezondheidsuitdaging als hitte volstaat het volgens hem niet om tijdelijk extra water uit te delen of een hitteplan te activeren. "We moeten ons aanpassen aan een klimaat dat vandaag al verandert en steeds extremer wordt. Preventie wordt daarbij belangrijker dan ooit.”

Waar de hitte het hardst toeslaat

Wie kwetsbaar is voor hittestress, weten we intussen vrij goed. "Ouderen en mensen met chronische aandoeningen zoals COPD of hart- en vaatziekten lopen een groter risico op hittegerelateerde gezondheidsproblemen. Hetzelfde geldt voor mensen die wonen in slecht geïsoleerde woningen of in sterk verharde buurten met weinig groen. Zulke zogenaamde hitte-eilanden kunnen tot 8 graden warmer worden dan het omliggende platteland."

Maar voor een doeltreffend preventiebeleid is het even belangrijk te weten waar de gezondheidsrisico's het grootst zijn. Om die in kaart te brengen, ontwikkelde het Departement Zorg een hittekwetsbaarheidskaart. Die toont per statistische sector waar de gezondheidsrisico's het grootst zijn en welke factoren daaraan bijdragen.

"De kaart laat niet alleen zien in welke buurten de grootste noden liggen, maar ook waarom. Is er weinig groen? Veel verharding? Wonen er opvallend veel oudere of kwetsbare inwoners?" Die informatie moet steden en gemeenten helpen om zowel op korte als op lange termijn gerichte maatregelen te nemen waar de nood het hoogst is. "Elke hittegerelateerde ziekenhuisopname die je zo kunt voorkomen, is winst voor de persoon en onze samenleving."

Infrastructuur als deel van de oplossing

Volgens Vertriest begint hitteweerbaarheid binnenshuis met de zogenaamde ‘Ladder van koeling’. "Op hete dagen moet je eerst en vooral voorkomen dat warmte binnendringt. Denk aan buitenzonwering en een slim ventilatiebeleid: overdag blijven ramen gesloten als het buiten warmer is dan binnen, terwijl je ze 's avonds en 's nachts - als de buitentemperatuur lager ligt dan binnen - net opent."

Zulke maatregelen zijn echter niet voor iedereen even haalbaar. "Ouderen of mensen die minder mobiel zijn, kunnen niet zomaar meerdere keren per dag alle ramen en rolluiken openen en sluiten", merkt Vertriest op. Buren, familieleden en mantelzorgers spelen dan een belangrijke rol door geregeld te informeren of alles goed gaat.

Maar hoe belangrijk sociale netwerken ook zijn, hitte vraagt vooral om structurele oplossingen. “Steden hebben buiten veel meer schaduwvoorzieningen nodig, zoals bomen en andere vegetatie, afdaken en schaduwzeilen boven speelpleinen, bushaltes en pleinen waar veel mensen samenkomen."

Ook koelteplekken verdienen op korte termijn meer aandacht. “In steden als Gent, Kortrijk, Sint-Niklaas en Wetteren kunnen inwoners via een lokale kaart zien waar ze tijdens een hittegolf verkoeling vinden, bijvoorbeeld in gebouwen met airconditioning, drinkwater en toiletten. Zulke initiatieven kunnen kwetsbare mensen helpen om warme periodes veilig door te komen."

Verder kijken dan de volgende hittegolf

Maar de grootste winst ligt volgens Vertriest op langere termijn. “Veel bestaande ziekenhuizen, woonzorgcentra en oudere gebouwen zijn nog ontworpen voor het klimaat van enkele decennia geleden. Voor nieuwbouw en renovaties bestaan er wel al criteria rond hittebestendig bouwen, iets waar we blijvend op moeten inzetten."

Ook de inrichting van de openbare ruimte speelt daarin een cruciale rol. "Grote oppervlakken van asfalt en beton nemen overdag veel warmte op en geven die 's nachts weer af, waardoor buurten nauwelijks nog kunnen afkoelen."

Daarom pleit hij voor meer ontharding van pleinen en parkeerterreinen, het langer vasthouden van regenwater via wadi's (infiltratievoorzieningen zoals groene greppels) en meer groen in de straten. In Leuven lopen er verschillende initiatieven, onder andere binnen het Leuvens Klimaatcontract, waarbij Leuven 2030 via het doorbraakproject Taskforce Ontharding & Vergroening samen met stad Leuven en KU Leuven werk maakt van meer ontharding en vergroening. De stad stelde de voorbije jaren ook een Groenplan en een Strategisch Bomenplan op.

“Een combinatie van bomen, struiken en andere beplanting werkt het best. Zo creëer je schaduw en verkoeling door verdamping, zonder dat de warmte onder een dicht bladerdek blijft hangen." Zulke ingrepen beperken niet alleen de impact van hitte, maar maken steden ook weerbaarder tegen andere gevolgen van klimaatverandering. “Denk aan extreme droogte, wateroverlast, een langer pollenseizoen, de opmars van exotische ziekteverwekkers en -verspreiders en zelfs bosbranden. Klimaatmaatregelen zijn kortom geen kost, maar een noodzakelijke investering in gezondheid", beklemtoont Vertriest.

Samen bouwen aan een hittebestendige stad

Een hittebestendige stad bouw je niet alleen. Ze vraagt samenwerking tussen overheden, zorginstellingen, onderzoekers, sociale organisaties, bedrijven en inwoners. Vanuit de overtuiging dat iedereen kan bijdragen aan de Leuvense klimaatomslag lanceerde Leuven 2030 recent een uitgebreide stakeholderbevraging. Die brengt in kaart welke kennis, expertise, initiatieven en ervaringen vandaag al aanwezig zijn in Leuven. Op basis daarvan wil de netwerkorganisatie bruggen slaan tussen relevante partners, expertise bundelen en bestaande projecten versterken. Intussen vulden al 222 Leuvense inwoners, organisaties en bedrijven de bevraging in.

“Een ingevulde bevraging zal de volgende hittegolf niet voorkomen”, zegt Katrien Rycken, directeur Leuven 2030. “Maar ze kan wel het begin zijn van nieuwe samenwerkingen en oplossingen met een blijvende impact.”

Dat de recente hittegolf niet de laatste zal zijn, staat vast. Maar hoe zwaar hitte onze gezondheid treft, wordt ook bepaald door de keuzes die we vandaag maken: over hoe we bouwen, hoe we onze publieke ruimte inrichten, hoe we onze zorg organiseren en hoe we samen investeren in een gezondere, veerkrachtigere en leefbare stad voor iedereen.

‍

Auteur: Trees Vandamme